Większość ludzi zdaje sobie sprawę z najważniejszych kryzysów, przed którymi stoi dziś świat: zmian klimatu, wojen i konfliktów, niestabilności politycznej, nierówności społecznych i wielu innych zagrożeń. Sama świadomość rzadko jednak przekłada się na działanie. Osoby dostrzegające pilność danego problemu często niewiele robią, by mu przeciwdziałać, a ci, którzy podejmują działania, nie zawsze potrafią utrzymać swoje zaangażowanie przez dłuższy czas. Zrozumienie tego zjawiska wymaga spojrzenia nie tylko na wiedzę i postawy, lecz także na psychologię motywacji.
Teoria Gotowości Motywacyjnej (Motivational Readiness Theory), opracowana przez Ariego Kruglanskiego i współpracowników, dostarcza przekonującego wyjaśnienia luki między świadomością a działaniem. W centrum tej teorii znajdują się dwa kluczowe elementy: Want (Pragnienie) – siła motywacji do zajęcia się problemem – oraz Expectancy (Oczekiwanie skuteczności) – przekonanie, że podjęte działania mogą rzeczywiście przynieść efekt. Teoria opiera się na wieloletnich badaniach z zakresu psychologii motywacji i integruje ustalenia dotyczące zarówno uczenia się, jak i cech osobowości, tworząc ogólny model wyjaśniający, dlaczego ludzie realizują określone cele. Jej najważniejszy wniosek jest prosty: gotowość do działania nie zależy wyłącznie od tego, czy wiemy, co należy zrobić. Jest ona funkcją tego, jak bardzo chcemy działać oraz na ile wierzymy, że nasze działania będą miały znaczenie.
Co istotne, żaden z tych dwóch elementów nie jest wystarczający sam w sobie. Ktoś może głęboko przejmować się zmianą klimatu, ale jednocześnie uważać, że indywidualne działania nie mają znaczenia wobec bezwładności systemu – wówczas mamy do czynienia z wysokim poziomem Pragnienia i niskim poziomem Oczekiwania skuteczności. Z drugiej strony osoba przekonana, że zmiana jest możliwa, może po prostu nie czuć osobistej potrzeby zaangażowania się – czyli wykazywać wysoki poziom Oczekiwania skuteczności, ale niski poziom Pragnienia. Gdy brakuje któregokolwiek z tych składników, motywacja zanika.
Teoria wskazuje również na ważną asymetrię: Pragnienie odgrywa rolę nadrzędną. Pewien poziom gotowości do działania może istnieć nawet przy ograniczonej wierze w sukces, jednak nie pojawi się żadna motywacja, jeśli całkowicie zabraknie chęci działania. Ma to istotne konsekwencje praktyczne. Sugeruje bowiem, że budowanie poczucia osobistej istotności problemu oraz moralnego zaangażowania może być warunkiem wstępnym skutecznych działań mających zwiększyć aktywność społeczną.
Co powstrzymuje ludzi przed działaniem, nawet jeśli im zależy?
Przegląd literatury przeprowadzony przez Małgorzatę Kossowską i współpracowników (2024) objął badania opublikowane w latach 1945–2021, dotyczące różnych rodzajów kryzysów – od katastrof naturalnych po pandemie i przymusowe migracje. Autorzy systematycznie zidentyfikowali czynniki utrudniające podejmowanie działań pomocowych w sytuacjach kryzysowych.
Przeszkody osłabiające Pragnienie działają przede wszystkim na poziomie jednostki i społeczeństwa. Należą do nich ideologiczne przekonania prowadzące do bagatelizowania zagrożeń, negatywne postrzeganie osób dotkniętych kryzysem oraz rozproszenie odpowiedzialności, które sprawia, że ludzie zakładają, iż ktoś inny podejmie potrzebne działania. Z kolei bariery ograniczające Oczekiwanie skuteczności mają zwykle charakter strukturalny. Obejmują brak zaufania do instytucji, niedostatek zasobów oraz niejasne wskazówki dotyczące tego, jakie działania mogą być rzeczywiście skuteczne. Czynniki te rzadko występują oddzielnie. W społeczeństwach o niskim poziomie zaufania do instytucji publicznych oba elementy są osłabione jednocześnie: ludzie nie tylko podważają wagę problemu, ale również tracą wiarę w skuteczność wspólnych działań.
Rezultat jest dobrze znany. Ludzie nie pozostają obojętni wobec problemów, lecz często znajdują się w stanie swoistego impasu. Dostrzegają zagrożenie, lecz nie są przekonani, że ich własny wkład może cokolwiek zmienić. Dlatego skuteczne reagowanie na globalne kryzysy wymaga zrozumienia, gdzie dokładnie dochodzi do załamania motywacji oraz dlaczego dotyka ono jednych grup społecznych silniej niż innych.
Badanie globalnego zaangażowania w obliczu kryzysów
Właśnie temu zagadnieniu poświęcone jest nasze globalne badanie. Dzięki ankietom realizowanym w ponad 60 krajach należących do dziesięciu klastrów kulturowych chcemy określić poziomy Pragnienia i Oczekiwania skuteczności w różnych kontekstach kulturowych, politycznych i społeczno-ekonomicznych. Interesuje nas również, jak wskaźniki te zmieniają się w zależności od takich czynników jak zaufanie do instytucji, środowisko medialne, wcześniejsze doświadczenia kryzysów czy kulturowe preferencje dla działań indywidualnych bądź zbiorowych.
Naszym celem jest nie tylko opisanie wzorców zaangażowania i bierności, lecz także identyfikacja konkretnych punktów, w których dobrze zaprojektowane interwencje mogą przynieść realną zmianę.
Czytaj więcej:
- Kossowska, M., Szwed, P., Czernatowicz-Kukuczka, A., Perek-Białas, J., Szumowska, E., Kruglanski, A. W., Gadowska, K., Kamińska, M. i Załuski, W. (2024). Socio-psychological barriers preventing people from helping in times of crisis: A scoping review. Journal of Community & Applied Social Psychology, 34(2), e2775. https://doi.org/10.1002/casp.2775
- Kruglanski, A. W., Chernikova, M., Rosenzweig, E. i Kopetz, C. (2014). On motivational readiness. Psychological Review, 121(3), 367–388. https://doi.org/10.1037/a0037013
Tekst: Giovanni Telesca
Źródło: Aware but inactive: the psychology of crisis engagement, The Global Crises Project (https://globalcrisesproject.net/?p=149).
Strony projektu The Global Crises:
Gotowość motywacyjna w obliczu kryzysów: Wzmacnianie globalnego zaangażowania społecznego
The Global Crises Project – Mapping the motivations behind crisis engagement across cultures.
