Solidarność – jedna z fundamentalnych wartości zapisanych w Traktacie o Unii Europejskiej – nabrała wyjątkowego znaczenia w ostatniej dekadzie, gdy Europa mierzyła się z kryzysem finansowym, migracyjnym, pandemią COVID-19 oraz wojną w Ukrainie. Raport przygotowany przez Joint Research Centre Komisji Europejskiej we współpracy z partnerami akademickimi, w tym Uniwersytetem Jagiellońskim, pokazuje, jak rozumieć i wzmacniać tę kluczową wartość.
Raport przygotowany przez międzynarodowy zespół badaczy z Joint Research Centre Komisji Europejskiej oraz partnerów akademickich, w tym Uniwersytetu Jagiellońskiego, analizuje solidarność z perspektywy filozofii, psychologii, nauk politycznych, a także badań empirycznych. Autorzy wskazują również, jak można wzmacniać solidarność poprzez edukację – od szkoły podstawowej po polityki europejskie.
Autorzy definiują solidarność jako gotowość do ponoszenia kosztów lub ryzyka, aby pomóc innym, także tym spoza kręgu osobistych więzi. Analiza podkreśla jej wielowymiarowy charakter – od działań indywidualnych, przez inicjatywy organizacji i ruchów społecznych, po decyzje instytucji państwowych i unijnych. Jednocześnie autorzy zwracają uwagę, że silna solidarność „wewnątrz grupy” może rodzić dystans wobec tych, którzy znajdują się poza nią – co ma ogromne znaczenie w kontekście stosunku do migrantów czy polityki unijnej. Raport wskazuje również, że solidarność odgrywa centralną rolę w funkcjonowaniu demokracji, wspierając współdecydowanie i wspólne działanie.
- solidarność międzypokoleniową,
- działanie państwa opiekuńczego,
- kooperatywy i ekonomię społeczną,
- reakcje na kryzys migracyjny (podział odpowiedzialności między państwami UE),
- solidarność instytucjonalną podczas pandemii COVID-19 (np. wspólne zakupy szczepionek, sąsiedzka pomoc na poziomie lokalnym),
- reakcję UE na agresję Rosji wobec Ukrainy,
- Europejski Fundusz Odbudowy, będący przykładem solidarności gospodarczej i politycznej.
- poziom solidarności jest silnie zróżnicowany geograficznie – najwyższy w Europie Zachodniej, niższy w Europie Środkowo-Wschodniej,
- postawy wobec solidarności zmieniają się w czasie, reagując na kryzysy polityczne i społeczne,
- najsilniej z solidarnością korelują wysokie zaufanie społecznym, poparcie dla równości, demokracji oraz akceptacja praw mniejszości,
- stosunek do migrantów jest jednym z najbardziej dynamicznych wskaźników solidarności, wrażliwym na kontekst polityczny i wydarzenia globalne.
Kluczowym wnioskiem raportu jest rola edukacji jako narzędzia budowania solidarności. Autorzy rekomendują w ramach polityki edukacyjnej m.in.;
- włączenie treści dotyczących solidarności i wartości europejskich do programów nauczania, w tym w ramach edukacji obywatelskiej i etyki,
- rozwijanie kompetencji społecznych sprzyjających silidarności zgodnie z europejskimi ramami LifeComp i GreenC
- tworzenie europejskich instytucji edukacyjnych - szkół i uniwersytetów - o wspólnych, wielojęzycznych programach nauczania rozwijających postawy otwartości i współpracy,
- zwiększenie dostępności i poszerzenie programów wymiany, takich jak Erasmus+, o młodsze grupy uczniów.
Raport wskazuje, że w obliczu globalnych wyzwań – takich jak zmiany klimatu, migracje, polaryzacja społeczna czy konflikty zbrojne – rozwijanie postaw solidarnościowych jest niezbędne dla trwałej integracji europejskiej i wspólnej odpowiedzialności globalnej oraz odporności na przyszłe kryzysy.
W ostatnich latach pojęcie solidarności znalazło się w centrum europejskiej debaty politycznej i publicznej retoryki. Niniejszy raport ma na celu przedstawienie ram definicyjnych tego pojęcia, czerpiąc z ustaleń filozofii, nauk politycznych i psychologii oraz analizując praktyki solidarności, w tym reakcje Unii Europejskiej na najważniejsze współczesne kryzysy. Raport proponuje również możliwe sposoby wzmacniania solidarności poprzez polityki i praktyki edukacyjne.
Wśród wielu aspektów złożoności zjawiska solidarności, raport omawia jej poziomy, zmienność w czasie oraz znaczenie jako postulatu politycznego w społeczeństwach demokratycznych. Analizuje także związki solidarności z innymi pojęciami socjologicznymi i psychologicznymi, takimi jak tożsamość społeczna, altruizm czy normy społeczne.
Wyniki wskazują na potrzebę głębszego przyjrzenia się solidarności międzypokoleniowej oraz rosnącej roli solidarności w debatach dotyczących państwa opiekuńczego, gospodarki, migracji, radzenia sobie ze skutkami pandemii COVID-19, a także konsekwencji trwającej wojny w Ukrainie — by wymienić tylko niektóre z kluczowych kwestii politycznych i społecznych.
W obszarze edukacji stwierdzamy, że kształtowanie wartości europejskiej solidarności — obok innych wartości wspólnych — jest kluczowe dla procesu integracji europejskiej. W związku z tym rekomendujemy podejmowanie działań wspierających solidarność na wszystkich poziomach, a zwłaszcza w edukacji, poprzez włączenie edukacji na temat solidarności do programów szkolnych w celu promowania wartości europejskich.
