„Czy konserwatyści czują się mniej niepewni? Dlaczego ludzie chcą wierzyć, że świat jest sprawiedliwy? W czym tkwi siła dogmatyzmu?" – to pytania, wokół których toczy się rozmowa Katarzyny Sroczyńskiej z prof. Małgorzatą Kossowską, liderką Behaviour in Crisis Lab, kierowniczką Zakładu Psychologii Społecznej oraz Centrum Badań nad Poznaniem Społecznym w Instytucie Psychologii UJ, opublikowana na łamach OKO.press.
Portal OKO.press publikuje fragment książki Katarzyny Sroczyńskiej i prof. Małgorzaty Kossowskiej, liderki Behaviour in Crisis Lab UJ, „Czy ten świat się kończy? Rozmowy o niepewności, polaryzacji i solidarności" (wydawnictwo Smak Słowa, marzec 2026) - rozmowę o tym, dlaczego tak trudno jest nam zmienić zdanie.
Z rozmowy dowiesz się:
- Dlaczego zmiana poglądów, choć biologicznie naturalna, bywa odczuwana jako zagrożenie dla tożsamości.
- Czym jest efekt pewności wstecznej i jak pamięć fałszuje wspomnienie dawnych przekonań.
- Jaką rolę w odrzucaniu niewygodnych informacji odgrywają propaganda, stres i potrzeba spójnego obrazu siebie.
- Czym różnią się i co łączy teorię usprawiedliwiania systemu (Jost, Banaji) oraz teorię wiary w sprawiedliwy świat (Lerner).
- Na czym, według badań Miltona Rokeacha, polega prawdziwa siła dogmatyzmu.
- Dlaczego popularne przekonanie o większej lękliwości konserwatystów nie znajduje potwierdzenia w najnowszych badaniach – i jaka asymetria ideologiczna zajmuje jego miejsce.
Rozmowa jest fragmentem książki Małgorzaty Kossowskiej i Katarzyny Sroczyńskiej „Czy ten świat się kończy? Rozmowy o niepewności, polaryzacji i solidarności", wydanej w marcu nakładem wydawnictwa Smak Słowa.
Zdolność do zmiany zdania to jeden z podstawowych mechanizmów biologicznych, dzięki którym potrafimy przystosowywać się do nowych okoliczności – przekonuje prof. Kossowska. Paradoksalnie jednak niechętnie się do niej przyznajemy: nasza pamięć subtelnie zniekształca wspomnienie dawnych przekonań, sprawiając, że wydają się nam bliższe temu, w co wierzymy dziś. To zjawisko psychologia nazywa efektem pewności wstecznej. Autorki rozmowy analizują, dlaczego rewizja poglądów bywa odbierana jako zagrożenie dla tożsamości, choć w rzeczywistości to elastyczność, a nie sztywność przekonań, pozwala nam sprawnie funkcjonować w złożonym świecie – dotyczy to również osób o wielorakiej tożsamości kulturowej i narodowej, którym łatwiej przychodzi poruszanie się między różnymi kontekstami.
Znaczną część rozmowy zajmują mechanizmy, dzięki którym odrzucamy niewygodne informacje: rola propagandy – ilustrowana postawami Rosjan wobec wojny w Ukrainie – racjonalizacja w sytuacjach silnego stresu oraz potrzeba ochrony spójnego obrazu samych siebie. Kossowska sięga po dwie klasyczne teorie psychologii społecznej, które tłumaczą, dlaczego akceptujemy istniejący porządek społeczny nawet wtedy, gdy jest wobec nas niesprawiedliwy: teorię usprawiedliwiania systemu Johna Josta i Mahzarin Banaji oraz teorię wiary w sprawiedliwy świat Melvina Lernera. Odnosi je między innymi do konfliktu izraelsko-palestyńskiego, a także do specyfiki polskiego społeczeństwa, które – jak pokazują badania Bogdana Wojciszke – częściej postrzega system jako niesprawiedliwy niż sprawiedliwy. Rozmówczynie sięgają również do klasycznych badań nad dogmatyzmem Miltona Rokeacha, tłumacząc, że jego siła nie tkwi w wewnętrznej spójności poglądów, lecz w umiejętności elastycznego łączenia sprzecznych elementów tak, by tworzyły pozór logicznej całości. Kossowska podważa przy tym popularne przekonanie, jakoby konserwatyzm wiązał się z większą lękliwością – najnowsze badania tego związku nie potwierdzają. Wskazują za to na inną asymetrię ideologiczną: większą podatność na dezinformację oraz bardziej homogeniczne sieci społeczne po prawej stronie sceny politycznej.
Czytaj również:
Liderka BiCL | prof. dr hab. Małgorzata Kossowska - Behaviour in Crisis Lab
Ilustracja Mateusz Mirys / OKO.press
