Aktualności - Behaviour in Crisis Lab

Pomiń baner

Konfrontacja z faktami rzadko prowadzi do zmiany opinii. Winne algorytmy i sposób działania ludzkiego mózgu

Konfrontacja z faktami rzadko prowadzi do zmiany opinii. Winne algorytmy i sposób działania ludzkiego mózgu

W epoce algorytmów, które uczą się naszych słabości, trudno zmienić zdanie, nawet gdy skonfrontujemy się z faktami – oceniają naukowczynie z Uniwersytetu Jagiellońskiego w analizie pt. „Demokracja w epoce algorytmów”. Ich zdaniem istotną przyczyną tego zjawiska jest sposób działania ludzkiego mózgu.

 

Lepsze zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla budowania zasobów demokratycznego państwa - podkreślają autorki badania.

„Przez dziesięciolecia dominowało przekonanie, iż źródłem błędnych poglądów jest przede wszystkim brak wiedzy” - przypomniały w swojej pracy dr Anna Knorr i prof. Małgorzata Kossowska z zespołu Behaviour in Crisis Lab Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Psychologowie nazywają to modelem deficytu poznawczego).

Współczesna demokracja opiera się na założeniu, że gdy obywatele mają dostęp do rzetelnych informacji, wówczas podejmują lepsze decyzje – np. mogą lepiej oceniać działania rządzących, rozumieć skutki proponowanych zmian i świadomie wybierać swoich przedstawicieli. Dzięki temu mogą też – kierując się rozumem – weryfikować swoje przekonania i zmieniać zdanie.

Rzeczywistość okazuje się jednak znacznie bardziej złożona - podkreśliły badaczki w analizie opublikowanej na stronach UJ. Liczne badania pokazują bowiem, że choć dezinformacja pogłębia podziały społeczne, samo prostowanie fałszywych informacji rzadko prowadzi do trwałej zmiany przekonań. Co więcej, zdarza się, że kontakt z dobrze udokumentowanymi faktami wzmacnia wcześniejsze opinie odbiorców. Dwie osoby mogą przeczytać ten sam artykuł, obejrzeć ten sam materiał czy zapoznać się z tym samym raportem naukowym, a mimo to wyciągnąć z nich odmienne wnioski.

Rewolucja cyfrowa sprawiła, że obecnie dostęp do informacji jest tak łatwy, szybki i powszechny, jak nigdy wcześniej. Paradoks naszych czasów polega jednak na tym, że więcej informacji nie zawsze oznacza lepszego zrozumienia rzeczywistości - podkreśliły naukowczynie w publikacji.

„Choć każdego dnia mamy dostęp do ogromnych ilości wiedzy, coraz trudniej jest dojść do wspólnych wniosków. Coraz częściej informacje nie spełniają swojej podstawowej roli – zamiast pomagać lepiej rozumieć rzeczywistość, stają się jedynie potwierdzeniem tego, w co już wierzymy” – napisały. Innymi słowy, konfrontacja z faktami (fact-checking) rzadko prowadzi do trwałej zmiany opinii, a gdy te fakty pozostają w sprzeczności z naszymi przekonaniami, bywają interpretowane w sposób, który wręcz umacnia nasze wcześniejsze przekonania.

W opinii badaczek wyjaśnienia tego paradoksu trzeba szukać nie tylko w sposobie funkcjonowania platform cyfrowych (mediów społecznościowych), ale przede wszystkim w sposobie działania ludzkiego mózgu.

Kluczem do zrozumienia tego zjawiska jest teoria kodowania predykcyjnego. Jak wyjaśniły dr Knorr i prof. Kossowska, mózg nie odbiera świata biernie, lecz nieustannie generuje przewidywania na podstawie wcześniejszej wiedzy i porównuje je z napływającymi bodźcami. Gdy nowa informacja jest zgodna z oczekiwaniami – przekonania się umacniają, a gdy jej przeczy, mózg musi wybrać: zmienić swój model świata albo zreinterpretować, a nawet odrzucić niewygodny fakt. Co więcej, im silniejsze jest wcześniejsze przekonanie, tym trudniej je zmienić – a siłę tę w dużej mierze kształtuje to, z jakimi informacjami wcześniej mieliśmy do czynienia.

Specjalistki zwróciły uwagę, że mechanizmy rządzące naszym poznaniem są dodatkowo wzmacniane przez współczesne środowisko cyfrowe. Systemy rekomendacyjne platform cyfrowych działają tak, by jak najdłużej utrzymywać naszą uwagę przed ekranem, co przekłada się na przychody reklamowe.

Algorytmy uczą się naszych słabości. Treści wywołujące silne emocje – oburzenie, lęk, gniew – rozprzestrzeniają się szybciej niż spokojne, wyważone wyjaśnienia. W efekcie użytkownicy coraz częściej trafiają na przekazy potwierdzające ich dotychczasowe poglądy, a coraz rzadziej na informacje, które mogłyby je podważyć.

Jednocześnie - zgodnie z koncepcją aktywnego wnioskowania (Active Inference) - nie jesteśmy jedynie biernymi ofiarami tego zjawiska. Ludzki umysł aktywnie poszukuje środowisk, w których jego przewidywania się potwierdzają, a algorytmy bardzo skutecznie uczą się tę skłonność wykorzystywać.

W ocenie naukowczyń nie jest to kwestia marginalna. Trzy czwarte Europejczyków – zwłaszcza ludzi młodych – czerpie dziś informacje o świecie przede wszystkim z internetu, gdzie platformy cyfrowe rywalizują o naszą uwagę. Zamiast sprzyjać budowaniu wspólnego obrazu rzeczywistości, ich architektura może wzmacniać istniejące przekonania, pogłębiać podziały społeczne i wpływać na to, co uznajemy za prawdę.

Autorki analizy podkreśliły, że demokracja nie potrzebuje społeczeństwa, które zgadza się we wszystkim, lecz społeczeństwa zdolnego spierać się na podstawie wspólnie uznawanych faktów. W świecie coraz silniej kształtowanym przez algorytmy ta zdolność może okazać się jednym z najcenniejszych zasobów demokratycznego państwa, ponieważ gdy obywatele funkcjonują w odmiennych światach informacyjnych, trudniej o rzeczową debatę i decyzje dotyczące spraw wspólnych.

Zdaniem badaczek wyzwaniem nie jest zatem wyłącznie walka z dezinformacją, ale budowanie środowiska informacyjnego, które sprzyja konfrontowaniu różnych perspektyw i krytycznej ocenie informacji.

W ich opinii dzisiejszy krajobraz informacyjny nie jest nieuchronnym skutkiem rozwoju technologii, ale efektem konkretnych decyzji projektowych, biznesowych i regulacyjnych. A to oznacza, że może zostać zaprojektowany inaczej.

Naukowczynie zwróciły uwagę, że regulacje unijne, takie jak Digital Services Act i AI Act, stanowią sygnał, iż sposób działania systemów rekomendacyjnych staje się przedmiotem debaty politycznej i etycznej. „Jednocześnie same regulacje nie wystarczą. Potrzebne jest także lepsze zrozumienie mechanizmów rządzących ludzkim poznaniem. Wiedza płynąca z psychologii poznawczej i neuronauki powinna stać się jednym z fundamentów projektowania przyszłych środowisk cyfrowych” – podsumowały prof. Kossowska oraz dr Knorr. (PAP)

Źródło:
Ekspertki: konfrontacja z faktami rzadko prowadzi do zmiany opinii; winne algorytmy i sposób działania ludzkiego mózgu | Nauka w Polsce

Fot. Adobe Stock

Czytaj również:
Więcej informacji nie znaczy więcej prawdy. Naukowczynie z Uniwersytetu Jagiellońskiego tłumaczą, dlaczego trudno zmienić zdanie w epoce algorytmów | Aktualności - Behaviour in Crisis Lab - Behaviour in Crisis Lab - Program Strategiczny Inicjatywa Doskonałości w Uniwersytecie Jagiellońskim

Polecamy również
Seminarium metodologiczne online Badaczki i badacze w czasach kryzysów cz. 15, sezon III: Kadry, które mówią. Photovoice w badaniach
Seminarium metodologiczne online Badaczki i badacze w czasach kryzysów cz. 15, sezon III: Kadry, które mówią. Photovoice w badaniach
Kontrargumenty rzadko wpływają na zmianę poglądów politycznych. Portal PsyPost o badaniu Behaviour in Crisis Lab
Kontrargumenty rzadko wpływają na zmianę poglądów politycznych. Portal PsyPost o badaniu Behaviour in Crisis Lab
Pięć czerwonych flag. Profesor Michel o sygnałach radykalizacji, których dorośli nie widzą
Pięć czerwonych flag. Profesor Michel o sygnałach radykalizacji, których dorośli nie widzą
O „Zdrowej Akademii” na łamach miesięcznika „Alma Mater”
O „Zdrowej Akademii” na łamach miesięcznika „Alma Mater”

Aktualności

II Festiwal Kariery Akademickiej,  30.11–1.12.2026
aktualności festiwal wydarzenia

II Festiwal Kariery Akademickiej

16.11.2026
30 listopada i 1 grudnia 2026 roku w Uniwersytecie Jagiellońskim odbędzie się II Festiwal Kariery Akademickiej, organizowany w ramach strategii HR Excellence in Research. Na pracowników Uczelni czekają warsztaty, prelekcje i konsultacje poświęcone m.in. popularyzacji nauki, pozyskiwaniu grantów, komercjalizacji wyników badań i rozwojowi kariery. Liczba miejsc jest ograniczona.
więcej o II Festiwal Kariery Akademickiej
Seminarium metodologiczne online Badaczki i badacze w czasach kryzysów cz. 15, sezon III: Kadry, które mówią. Photovoice w badaniach
aktualności media

Seminarium metodologiczne online Badaczki i badacze w czasach kryzysów cz. 15, sezon III: Kadry, które mówią. Photovoice w badaniach

16.11.2026
Zapraszamy na kanał YouTube Behaviour in Crisis Lab, gdzie dostępne jest nagranie 15., a zarazem pierwszego spotkania III sezonu seminarium metodologicznego Badaczki i badacze w czasach kryzysów. W listopadowym seminarium dr hab. Małgorzata Michel, prof. UJ, wraz z zaproszoną gościnią dr Izabelą Kamińską-Jatczak rozmawia o metodach wizualnych i partycypacyjnych w badaniach społecznych, w szczególności o metodzie photovoice. Patronem seminarium jest Behaviour in Crisis Lab.
więcej o Seminarium metodologiczne online Badaczki i badacze w czasach kryzysów cz. 15, sezon III: Kadry, które mówią. Photovoice w badaniach
Wiedza zamiast spekulacji. Badania Behaviour in Crisis Lab o źródłach radykalizacji młodych dorosłych
aktualności publikacja

Wiedza zamiast spekulacji. Badania Behaviour in Crisis Lab o źródłach radykalizacji młodych dorosłych

12.11.2026
Mając w pamięci tragiczne wydarzenia w Krakowie, przypominamy badania poświęcone procesom aktywizmu i radykalizacji, zrealizowane przez badaczki Instytutu Pedagogiki UJ związane z Behaviour in Crisis Lab: dr Sylwię Opozdę-Suder, dr Agatę Łopatkiewicz oraz dr hab. Małgorzatę Michel, prof. UJ, liderkę działającej przy Labie grupy badawczej Pedagogie Młodzieżowego Radykalizmu.
więcej o Wiedza zamiast spekulacji. Badania Behaviour in Crisis Lab o źródłach radykalizacji młodych dorosłych
Debata Czy Solidarność ochroni nas przed radykalizacją BiC Lab
aktualności wydarzenia debata

Debata: Czy Solidarność ochroni nas przed radykalizacją?

09.11.2026
Już 20 listopada Behaviour in Crisis Lab i Instytut Psychologii UJ zapraszają na debatę „Czy Solidarność ochroni nas przed radykalizacją?”. W rozmowie, którą poprowadzi dr hab. Małgorzata Michel, prof. UJ, wezmą udział liderka BiC Lab prof. Małgorzata Kossowska, dr Jacek Kołtan oraz adw. Tomasz Plaszczyk. Początek o godz. 17.00.
więcej o Debata: Czy Solidarność ochroni nas przed radykalizacją?
aktualności

Po ataku przemocy: wskazówki dla mediów, mieszkańców i rodzin

08.11.2026
Po ataku na Rynku Głównym w Krakowie 7 listopada 2026 r. zebraliśmy najważniejsze, oparte na badaniach wskazówki dla dziennikarzy, mieszkańców, osób poszkodowanych i rodzin z dziećmi. Materiał przygotował zespół Behaviour in Crisis Lab z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.
więcej o Po ataku przemocy: wskazówki dla mediów, mieszkańców i rodzin