Ponad 87 tysięcy osób wzięło udział w wystawie DigiPatch LivingLab, działającej od listopada 2024 do kwietnia 2026 roku w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. Dzięki czterem stanowiskom badawczym zwiedzający mogli uczestniczyć w projekcie DigiPatch, który analizuje psychologiczne, społeczne i kulturowe mechanizmy kształtowania się (mikro)tożsamości w środowisku cyfrowym. Niemal 18,6 tysiąca osób ukończyło pełną procedurę badawczą, a zgromadzone dane zasilą kolejne międzynarodowe analizy i publikacje naukowe.

Czym jest LivingLab w Centrum Nauki Kopernik

Centrum Nauki Kopernik to jedno z największych centrów nauki w Europie, odwiedzane przez ponad milion osób rocznie. W 2023 roku otworzyło strefę LivingLab – wydzielony obszar wystawy, w którym zespoły badawcze mogą prowadzić swoje badania przez okres 6–12 miesięcy. Ideą tej przestrzeni jest trójstronna relacja między centrum nauki, jego zwiedzającymi i naukowcami: zwiedzający mogą wziąć udział w badaniu i przy okazji dowiedzieć się, jakie pytania badawcze są obecnie stawiane i w jaki sposób się je bada, a naukowcy zyskują dostęp do dużej i zróżnicowanej populacji w warunkach naturalnych.

Ważnym impulsem do stworzenia LivingLab była chęć uczynienia współczesnych tematów i metod nauk społecznych widocznymi w formie dostępnej dla odbiorców niebędących specjalistami – nauki społeczne, w przeciwieństwie do nauk przyrodniczych, są bowiem łatwiej podważane w oparciu o wiedzę potoczną, doświadczenie osobiste i konkurencyjne interpretacje rzeczywistości społecznej, a przy tym spotykają się z nieproporcjonalnie dużym sceptycyzmem.

Infrastruktura strefy. LivingLab składa się z pięciu stanowisk badawczych przypominających wyglądem eksponaty. Cztery stanowiska jednoosobowe wyposażone są w 32-calowe ekrany dotykowe, siedziska i słuchawki, z możliwością podłączenia dodatkowych urządzeń (np. eye trackerów). Dodatkowo funkcjonuje jedno stanowisko wieloosobowe w formie 86-calowego stołu. W strefie znajdują się także tablice informacyjne prezentujące aktualnie prowadzone badania, cele strefy oraz sposób gromadzenia danych.

Każde badanie trwa około pięciu minut lub krócej (dla porównania: średni czas interakcji ze standardowym eksponatem w CNK to 30–45 sekund), nie wymaga obecności facylitatora, jest dostępne w języku polskim, angielskim i ukraińskim oraz przechodzi zatwierdzenie komisji etycznej. Pojedyncze stanowisko generuje od 60 do 120 rekordów danych dziennie, przesyłanych bezpośrednio do bazy danych dostępnej dla współpracujących naukowców. Od 2023 roku w LivingLab przeprowadzono osiem badań we współpracy z międzynarodowymi zespołami z Uniwersytetu Jagiellońskiego, University of California w Berkeley, Uniwersytetu Wrocławskiego, London Metropolitan University, University of Sussex oraz MIT.

Cztery badania DigiPatch w LivingLab

Zespół DigiPatch – w składzie Małgorzata Kossowska i Davide Melita (Uniwersytet Jagielloński), Ursula Kessels (Freie Universität Berlin) oraz Ana Guinote (University College London) – opracował cztery interaktywne badania dostępne w LivingLab:

• Anatomia grupy (Anatomy of a Group) – badanie skupione na grupach, do których należą uczestnicy, i sposobie ich postrzegania. Uczestnicy wskazują ważną dla siebie grupę i opisują jej cechy: spójność, otwartość, stabilność, wpływ społeczny oraz relację z szerszym społeczeństwem. Badanie sprawdza, czy grupy funkcjonują jako pomosty łączące ludzi ze społeczeństwem, czy raczej wzmacniają społeczne podziały i poczucie odseparowania.
• Galaktyka tożsamości (A Galaxy of Identities) – rozszerza perspektywę na cały krajobraz tożsamości społecznych. Uczestnicy wskazują grupy, do których należą, i oceniają, jak te grupy odnoszą się do siebie nawzajem i do społeczeństwa jako całości. Innowacyjnym elementem badania jest tworzenie na bieżąco ewoluującej „mapy społecznej” na podstawie odpowiedzi uczestników. Badanie odpowiada na kluczowe dla DigiPatch pytanie: czy współczesne społeczeństwa są przede wszystkim spolaryzowane na dwa przeciwstawne obozy, czy raczej fragmentują się na liczne mniejsze wspólnoty tożsamościowe?
• Potęga tożsamości (The Power of Identity) – bada, dlaczego tożsamości społeczne stają się psychologicznie znaczące. Odwołując się do teorii motywacji i znaczenia, badanie sprawdza, jak przynależność grupowa pomaga zaspokoić fundamentalne potrzeby przynależności, ważności, uznania, wpływu i skuteczności.
• Relacje społeczne w mediach społecznościowych (Social Relations on Social Media) – koncentruje się na mediach społecznościowych jako jednym z najważniejszych środowisk, w których rozwijają się i funkcjonują współczesne tożsamości, traktując je jako ekosystemy społeczne kształtujące status, wpływ, przynależność i wymianę informacji.

Razem te cztery badania tworzą spójne studium psychologicznych i społecznych procesów leżących u podstaw współczesnej fragmentacji społecznej, odpowiadając na szersze pytanie: jak potrzeby psychologiczne, tożsamości społeczne i media cyfrowe wzajemnie się kształtują, wpływając na spójność i fragmentację współczesnych społeczeństw?

Etyka i projektowanie badań bez udziału facylitatora

Centrum nauki działa w oparciu o zaufanie publiczne – rodzice zakładają, że każdy materiał, z jakim może zetknąć się ich dziecko na wystawie, jest odpowiedni i w żaden sposób nieszkodliwy. W tym kontekście świadoma zgoda na udział w każdym badaniu jest obowiązkowa. Udział w LivingLab jest dobrowolny, dane zbierane są anonimowo, a każde badanie zostało zatwierdzone przez komisję etyczną – wszystkie cztery procedury DigiPatch otrzymały zgodę Komisji Etycznej Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego (nr 221.0042.42_2024).

Minimalny wiek uczestnictwa w badaniach DigiPatch wynosił 15 lat. Informacja ta była komunikowana na ekranie startowym oraz ponownie w momencie wpisywania wieku przez uczestnika – osoby deklarujące wiek poniżej 15 lat były automatycznie przekierowywane do ekranu końcowego wraz z informacjami o projekcie. Dodatkowym mechanizmem kontroli jakości danych było wbudowane pytanie kontrolne typu IER (Insufficient Effort Responding), pozwalające identyfikować odpowiedzi udzielane niedbale lub losowo.

Choć w LivingLab badacze nie są fizycznie obecni, przy każdej procedurze zwiedzający mogą obejrzeć krótkie wideo, w którym autorzy badania opowiadają o nim własnymi słowami – w przystępny sposób wyjaśniając, dlaczego prowadzą to badanie, dlaczego jest ono ważne i co osobiście ich do niego przyciąga.

Od protokołu badawczego do eksponatu – proces powstawania

Przełożenie badania naukowego na eksponat działający bez nadzoru na wystawie to proces wymagający wspólnej pracy, negocjacji i kompromisów między zespołem badawczym a specjalistami centrum nauki. Praca zaczyna się od przygotowania przez zespół badawczy całej merytorycznej zawartości (kwestionariusze, pozycje, instrukcje), która następnie zostaje przełożona na wersję ekran-po-ekranie określającą architekturę aplikacji, przejścia i mechanikę interakcji – w dużej mierze podczas wspólnych konsultacji online (zespół DigiPatch był międzynarodowy).

Dopiero po uzgodnieniu struktury powstaje pierwszy interaktywny prototyp, testowany najpierw wewnątrz zespołu, a następnie z udziałem zwiedzających – ze szczególną uwagą na użyteczność i zrozumiałość instrukcji. Etap ten zwykle prowadzi do istotnych rewizji. Procedura jest następnie przygotowywana w pozostałych wersjach językowych (w projekcie DigiPatch: polski, angielski, ukraiński), po czym trafia na docelowe miejsce na wystawie. Przez cały okres zbierania danych zespoły badawcze mają bieżący dostęp do napływających danych (pliki JSON i CSV), co pozwala prowadzić wstępne analizy i, w razie potrzeby, dalej udoskonalać procedurę – tak właśnie powstało wspomniane wyżej pytanie kontrolne IER.

Uczestnictwo i zasięg

Między 15 listopada 2024 a listopadem 2025 roku cztery eksponaty badawcze DigiPatch przyciągnęły znaczną liczbę zwiedzających. Łącznie 87 073 osoby wyraziły zgodę na udział w badaniach, a 18 567 osób ukończyło pełną procedurę:

Tabela 1. Uczestnictwo w czterech eksponatach badawczych DigiPatch w LivingLab CNK (15 listopada 2024 – listopad 2025).

To skala i różnorodność uczestnictwa rzadko osiągana przez konwencjonalne badania prowadzone przez naukowców – cztery eksponaty wygenerowały ponad 18 000 pełnych odpowiedzi, angażując dziesiątki tysięcy zwiedzających we współczesne badania z zakresu nauk społecznych.

Rozwój międzynarodowy – Granada

Jedna z procedur, Anatomia grupy, została przetłumaczona na język hiszpański i zaadaptowana we współpracy z zespołem Parque de las Ciencias w Granadzie, gdzie uruchomiono ją w sierpniu 2025 roku. Uruchomione tam stanowisko LivingLab pozostanie aktywne po zakończeniu badania, obejmując kolejne linie badań społecznych prowadzonych we współpracy z uniwersytetami i ośrodkami specjalistycznymi. W 2026 roku planowane jest też wdrożenie i ewaluacja dwóch warsztatów edukacyjnych opracowanych w ramach DigiPatch, rozwijających krytyczne myślenie młodzieży wobec wpływu algorytmów mediów społecznościowych na kształtowanie przekonań.

Działania Knowledge Exchange – pomost między badaniami a społeczeństwem

Równolegle do samej wystawy, Centrum Nauki Kopernik – jako partner pozaakademicki projektu DigiPatch – prowadziło przez 18 miesięcy (maj 2023 – listopad 2024) szereg działań w ramach komponentu Knowledge Exchange (KE), we współpracy z edukatorami, muzeami, NGO-sami i instytucjami kultury.

Interaktywna mapa wiedzy. Na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród ponad 150 interesariuszy społecznych (73 instytucje z 10 krajów: m.in. Polska, Hiszpania, Wielka Brytania, Szwecja, Niemcy, Włochy, Francja, Ukraina, USA, Armenia) powstała interaktywna mapa wiedzy, dostępna na stronie digipatch.eu w sekcji Knowledge Exchange. Wśród respondentów przeważały instytucje edukacyjne (45), muzea/centra nauki (19) i NGO (11), a 52 osoby miały ponad 10 lat doświadczenia zawodowego.

Scenariusze lekcyjne i warsztatowe. We współpracy z nauczycielami, dyrektorami szkół oraz specjalistami z centrów nauki w Polsce i Hiszpanii opracowano dwa gotowe scenariusze wykorzystujące wyniki badań DigiPatch w edukacji:

• „Influencerzy pod lupą: jak nie dać się zmanipulować?” – lekcja, podczas której uczniowie poznają rolę influencerów w kształtowaniu trendów, promowaniu produktów i wpływaniu na opinie, ucząc się krytycznej oceny treści internetowych i rozpoznawania ukrytej reklamy oraz manipulacji.
• „Being Online” – zestaw warsztatowych aktywności pomagających uczestnikom zrozumieć psychologię kształtowania się przekonań, wpływ algorytmów mediów społecznościowych na postrzeganie rzeczywistości oraz rolę otwartego dialogu – m.in. poprzez analizę „baniek filtrujących” i „komór echa”.

Oba scenariusze zostały opublikowane na stronie projektu i przetestowane w szkołach oraz podczas wystaw w CNK.

Upowszechnianie. Wyniki i rozwiązania KE projektu DigiPatch zaprezentowano na czterech konferencjach w 2024 roku:

• ECSITE 2024, Lublana (Słowenia), 5–8 czerwca – „Bridging the gap between humanities research and society” (Szymon Filipowicz, frekwencja: 52 osoby) oraz „Experiments on display: Conducting scientific research at museums and science centres” (M. Kossowska, K. Potęga vel Żabik, Sz. Filipowicz, M. Raimajkers, R. Franse, frekwencja: 38 osób)
• Integracja – Interakcja 2024, Wrocław, 13–14 listopada – „Research in a science center: A tripartite dialogue between the science centre, researchers, and society” (ponad 100 uczestników) oraz „How to popularize the humanities?” (30 uczestników)

Efekty. Minister edukacji Armenii wyraził zainteresowanie upowszechnieniem scenariusza lekcyjnego wśród ormiańskich nauczycieli, co odzwierciedla potencjał projektu do wpływania na krajowe strategie edukacyjne. Kilkoro nauczycieli z Polski i Hiszpanii zadeklarowało zamiar wdrożenia scenariusza we własnej praktyce edukacyjnej.

Film o projekcie

DigiPatch został wybrany w konkursowym naborze CHANSE spośród pięciu projektów zaproszonych do współtworzenia krótkich filmów prezentujących swoje badania, we współpracy z CHANSE Knowledge Exchange oraz Chocolate Films (Londyn), sfinansowanych przez UK Economic and Social Research Council.

🎥 Obejrzyj film o projekcie DigiPatch (CHANSE / Chocolate Films)

Living Lab nauka na żywo w Koperniku: https://www.youtube.com/watch?v=4I0Urhu1NNU

Informacje o projekcie

Projekt DigiPatch – Od społeczeństwa sieciowego do społeczeństwa patchworkowego: podstawy motywacyjne i konsekwencje społeczne

Fundusze
Program CHANSE ERA-NET Co-fund, który otrzymał dofinansowanie z Programu Badań i Innowacji Unii Europejskiej Horyzont 2020, na podstawie umowy o dofinansowanie nr 101004509.

Badacze
Consortium leader: Małgorzata Kossowska

PIs: Małgorzata Kossowska, Jesper Strömbäck, Anna Guinote, Manuel Moyano, Ursula Kessels

Co-Researchers in Polish team: Piotr Kłodkowski, Anna Siewierska-Chmaj, Davide Melita, Gabriela Czarnek, Ewa Szumowska, Piotr Dragon

Zespół Centrum Nauki Kopernik odpowiedzialny za realizację LivingLab i działań Knowledge Exchange: Katarzyna Potęga vel Żabik, Szymon Filipowicz, Marta Sałkowska, Marta Aleksander, Krzysztof Redzisz, Monika Gołąb.

Cel projektu
Celem projektu jest zbadanie roli mediów elektronicznych w transformacji społecznej i kulturowej, która, naszym zdaniem, polega na odchodzeniu od społeczeństwa otwartego, umożliwiającego funkcjonowanie w elastycznych sieciach społecznych, w stronę społeczeństwa „patchworkowego”, opartego na różnego rodzaju zamkniętych (mikro)grupach, o silnej tożsamości, silnych więziach wewnątrzgrupowych i własnych realiach epistemicznych. Proces ten, prowadzący do fragmentacji społecznej, ma poważne implikacje społeczne, tj. brak zaufania do państwa i jego instytucji (i władz w ogóle), niski poziom konsensusu społecznego, niski poziom uczestnictwa i nieposłuszeństwo. Projekt koncentruje się na zrozumieniu roli czynników motywacyjnych, poznawczych, społecznych i kulturowych, które kształtują ten proces.

Projekt jest interdyscyplinarny – łączy wiedzę i metodologię z zakresu psychologii społecznej, socjologii, politologii, nauki o mediach, nauki o religii i kulturze, informatyki i wiedzy o sztucznej inteligencji.

Zakończenie projektu
W dniach 8–9 września 2025 roku zespół DigiPatch wziął udział w dwudniowej Konferencji Końcowej CHANSE (CHANSE Final Conference), podczas której zaprezentowano wyniki projektu. Wyniki badań będą także podstawą specjalnego numeru czasopisma Political Psychology pt. „Responding to Socio-Political Challenges Online Through Radical or Extreme Narratives and Alternative Forms of Collective Identity” (redaktorzy gościnni: Theofilos Gkinopoulos, Małgorzata Kossowska, Ana Guinote i Jesper Strömbäck), którego publikacja planowana jest na 2027 rok.

Od społeczeństwa sieciowego do społeczeństwa patchworkowego: podstawy motywacyjne i konsekwencje społeczne – Behaviour in Crisis Lab | Strona projektu DigiPatch | Strona projektu w katalogu CHANSE | LivingLAB | Centrum Nauki Kopernik | CHANSE projects video showcase | Wystawa DigiPatch LivingLAB – Aktualności Behaviour in Crisis Lab | Wystawa DigiPatch LivingLab – Aktualności Behaviour in Crisis Lab | Aktualności – Wydział Filozoficzny UJ